پتانسیل‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری انرژی در منطقه MENA

مقدمه

منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) در آستانه یک تحول تاریخی در ساختار انرژی خود قرار دارد. این منطقه که طی دهه‌های گذشته یکی از ستون‌های اصلی تأمین نفت و گاز جهان بوده است، اکنون به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین مراکز رشد تقاضای برق، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، تولید هیدروژن و سوخت‌های پاک و سرمایه‌گذاری در صنایع کم‌کربن است.

بررسی جدیدترین گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که هم‌زمان با افزایش تقاضای انرژی، ظرفیت‌های قابل‌توجه منطقه در زمینه انرژی خورشیدی و بادی، هزینه پایین تولید برق پاک، دسترسی به منابع مالی و توسعه پروژه‌های بزرگ‌مقیاس، فرصت‌های سرمایه‌گذاری کم‌سابقه‌ای را ایجاد کرده است.

در این میان، گذار انرژی در MENA صرفاً به معنای جایگزینی سوخت‌های فسیلی با انرژی‌های تجدیدپذیر نیست؛ بلکه می‌تواند ساختار اقتصادی، تجارت انرژی و جایگاه ژئوپلیتیکی کشورهای منطقه را نیز در دهه‌های آینده تغییر دهد.

رشد شتابان تقاضای برق

بر اساس گزارش «آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)» با عنوان «The Future of Electricity in the Middle East and North Africa»، تقاضای برق در منطقه MENA بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ حدود سه برابر شده است. این منطقه در این دوره به یکی از مهم‌ترین عوامل رشد تقاضای جهانی برق تبدیل شده است.

پیش‌بینی IEA نشان می‌دهد تقاضای برق منطقه تا سال ۲۰۳۵ حدود ۵۰ درصد دیگر افزایش خواهد یافت. رشد جمعیت، شهرنشینی، توسعه صنعتی و افزایش دما از مهم‌ترین عوامل این روند هستند.

دو عامل، یعنی «سرمایش و نمک‌زدایی آب»، نقش ویژه‌ای در افزایش تقاضا خواهند داشت. میانگین دمای منطقه با سرعتی بیش از دو برابر میانگین جهانی افزایش یافته و سرمایش در حال حاضر نزدیک به نیمی از تقاضای برق در زمان اوج مصرف و حدود یک‌چهارم مصرف سالانه برق منطقه را به خود اختصاص می‌دهد.

از سوی دیگر، MENA یکی از مناطق با بالاترین تنش آبی در جهان است. طبق گزارش IEA، تولید آب شیرین‌شده در منطقه که در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۲ میلیارد مترمکعب رسیده، تا سال ۲۰۳۵ حدود سه برابر خواهد شد. بخش مهمی از ظرفیت جدید نمک‌زدایی نیز بر فناوری اسمز معکوس مبتنی بر برق متکی خواهد بود.

در مجموع، سرمایش و نمک‌زدایی می‌توانند نزدیک به ۴۰ درصد از رشد پیش‌بینی‌شده تقاضای برق منطقه تا سال ۲۰۳۵ را به خود اختصاص دهند.

تغییر تدریجی ترکیب تولید برق

با وجود وابستگی تاریخی MENA به سوخت‌های فسیلی، ساختار تولید برق منطقه در حال تغییر است. گاز طبیعی همچنان نقش محوری خواهد داشت، اما سهم نفت در تولید برق کاهش می‌یابد و انرژی‌های تجدیدپذیر، هسته‌ای و ذخیره‌سازی به تدریج جایگاه بیشتری پیدا می‌کنند.

بر اساس سناریوهای IEA، ظرفیت خورشیدی فتوولتائیک منطقه تا سال ۲۰۳۵ رشد بسیار قابل‌توجهی خواهد داشت و سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق افزایش خواهد یافت. در همین حال، ظرفیت هسته‌ای نیز توسعه پیدا می‌کند.

سرمایه‌گذاری در بخش برق نیز در حال افزایش است. حجم سرمایه‌گذاری این بخش در سال ۲۰۲۴ حدود «۴۴ میلیارد دلار» بوده و انتظار می‌رود تا سال ۲۰۳۵ رشد قابل‌توجهی داشته باشد. توسعه شبکه‌های انتقال و توزیع، کاهش تلفات، افزایش انعطاف‌پذیری شبکه و تقویت اتصال‌های منطقه‌ای از مهم‌ترین حوزه‌های مورد نیاز برای سرمایه‌گذاری خواهند بود.

جهش انرژی‌های تجدیدپذیر، هیدروژن و ذخیره‌سازی

گزارش «MENA Energy Outlook 2026» از «Dii Desert Energy» نشان‌دهنده شتاب گرفتن توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در منطقه است. بر اساس این گزارش، ظرفیت عملیاتی انرژی‌های تجدیدپذیر MENA در پایان سال ۲۰۲۵ به حدود «۴۳.۷ گیگاوات» رسید که نسبت به سال قبل رشدی حدود ۴۴ درصدی را نشان می‌دهد.

در این میان، انرژی خورشیدی با حدود «۳۴.۵ گیگاوات» و انرژی بادی با حدود «۷.۴ گیگاوات» بیشترین سهم را در ظرفیت عملیاتی دارند. Dii همچنین از افزایش قابل‌توجه پروژه‌های در حال توسعه و ورود منطقه به مرحله‌ای از رشد شتابان انرژی‌های تجدیدپذیر خبر می‌دهد.

این روند در حالی اتفاق می‌افتد که کشورهای مختلف منطقه اهداف بلندپروازانه‌ای برای سال ۲۰۳۰ تعیین کرده‌اند و بخش مهمی از پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده در حال تبدیل شدن به پروژه‌های واقعی و قابل اجرا هستند.

عربستان سعودی؛ رقابت بر سر پایین‌ترین هزینه تولید

عربستان سعودی یکی از نمونه‌های برجسته کاهش هزینه تولید برق تجدیدپذیر در منطقه است. توسعه پروژه‌های بزرگ خورشیدی و بادی و رقابت شدید برای دستیابی به پایین‌ترین قیمت برق، این کشور را به یکی از بازارهای مهم انرژی پاک در جهان تبدیل کرده است.

کاهش هزینه فناوری‌های خورشیدی و بادی در کنار دسترسی به زمین وسیع، تابش خورشیدی بالا و منابع مالی قابل‌توجه، مزیت رقابتی مهمی برای عربستان ایجاد کرده است. گزارش Dii نیز به رکوردهای قیمتی پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر در این کشور اشاره می‌کند.

امارات متحده عربی؛ حرکت به سمت برق پاک پایدار

امارات متحده عربی نیز با توسعه پروژه‌های خورشیدی در مقیاس گیگاواتی و ترکیب انرژی خورشیدی با ذخیره‌سازی باتری، در حال ایجاد مدل جدیدی برای تأمین برق پاک و پایدار است.

یکی از پروژه‌های شاخص، پروژه خورشیدی «۵.۲ گیگاواتی همراه با ۱۹ گیگاوات‌ساعت ظرفیت ذخیره‌سازی باتری» است که با هدف تأمین برق تجدیدپذیر پایدار در مقیاس بزرگ توسعه می‌یابد.

چشم‌انداز بلندمدت انرژی پاک

پیش‌بینی‌های DNV نیز از رشد چشمگیر انرژی‌های تجدیدپذیر در MENA حکایت دارد. طبق چشم‌انداز جدید این مؤسسه، تولید برق متغیر از منابع خورشیدی و بادی در منطقه تا سال ۲۰۴۰ می‌تواند حدود «۱۴ برابر» شود. DNV همچنین پیش‌بینی می‌کند تا سال ۲۰۶۰ حدود «۹۲ درصد از تولید برق منطقه از منابع غیرفسیلی» تأمین شود.

این ارقام نشان می‌دهند که نقش انرژی‌های خورشیدی و بادی در MENA از یک بازار مکمل به یکی از ارکان اصلی سیستم انرژی منطقه تبدیل خواهد شد.

صنعت پاک؛ فرصت سرمایه‌گذاری صدها میلیارد دلاری

تحول انرژی در MENA به بخش برق محدود نیست. صنایع فولاد، آلومینیوم، کود و سوخت‌های پاک نیز در حال ورود به مرحله جدیدی از سرمایه‌گذاری هستند.

گزارش «Clean Industry Rising» از Mission Possible Partnership در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که منطقه MENA یکی از بزرگ‌ترین خطوط لوله پروژه‌های صنعتی پاک جهان را در اختیار دارد. این پروژه‌ها حوزه‌هایی مانند سوخت‌های پاک، مواد شیمیایی و تولید صنعتی کم‌کربن را پوشش می‌دهند.

در میان کشورهای منطقه، «مصر» از نظر تعداد پروژه‌های اعلام‌شده جایگاه قابل‌توجهی دارد و بخش مهمی از پروژه‌های آن در اطراف کریدور کانال سوئز متمرکز شده است.

عمان نیز از نظر ارزش پروژه‌های برنامه‌ریزی‌شده، یکی از مهم‌ترین بازارهای منطقه محسوب می‌شود و توسعه هیدروژن سبز و آمونیاک پاک در این کشور با سرعت در حال پیشرفت است.

عربستان سعودی نیز با پروژه‌هایی مانند طرح هیدروژن سبز نئوم، در حال ایجاد ظرفیت تولید و صادرات سوخت‌های پاک و مشتقات هیدروژن است.

هیدروژن سبز؛ فرصت راهبردی MENA

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های منطقه در اقتصاد آینده انرژی، امکان تولید هیدروژن سبز و مشتقات آن با استفاده از برق خورشیدی و بادی ارزان‌قیمت است.

ترکیب تابش خورشیدی بالا، منابع بادی مناسب، زمین گسترده، زیرساخت‌های انرژی موجود، بنادر استراتژیک و نزدیکی جغرافیایی به بازارهای اروپا و آسیا، می‌تواند MENA را به یکی از قطب‌های اصلی صادرات هیدروژن، آمونیاک و سایر سوخت‌های پاک تبدیل کند.

این ظرفیت علاوه بر ایجاد بازار صادراتی جدید، می‌تواند به توسعه صنایع داخلی مانند فولاد سبز، کودهای کم‌کربن و مواد شیمیایی پاک نیز کمک کند.

فرصت‌های اصلی سرمایه‌گذاری

تحولات کنونی چند فرصت مهم برای سرمایه‌گذاران ایجاد کرده است:

۱. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی:

پروژه‌های بزرگ‌مقیاس انرژی خورشیدی و بادی همچنان یکی از جذاب‌ترین حوزه‌های سرمایه‌گذاری در منطقه هستند.

۲. ذخیره‌سازی انرژی:

با افزایش سهم انرژی‌های متغیر، توسعه باتری‌ها و سایر فناوری‌های ذخیره‌سازی به یک نیاز اساسی تبدیل خواهد شد.

۳. شبکه‌های برق:

گسترش خطوط انتقال، توسعه شبکه‌های هوشمند، کاهش تلفات و ایجاد اتصال‌های فرامرزی از مهم‌ترین نیازهای زیرساختی منطقه است.

۴. هیدروژن و آمونیاک سبز:

ظرفیت تولید برق پاک ارزان می‌تواند زمینه را برای تولید و صادرات هیدروژن و مشتقات آن فراهم کند.

۵. صنایع کم‌کربن:

فولاد، آلومینیوم، کود و مواد شیمیایی می‌توانند با استفاده از انرژی پاک و هیدروژن کم‌کربن، به صنایع صادرات‌محور جدید تبدیل شوند.

۶. نمک‌زدایی و زیرساخت آب:

رشد سریع تقاضای آب و حرکت به سمت فناوری‌های برقی نمک‌زدایی، بازار قابل‌توجهی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های آب و انرژی ایجاد خواهد کرد.

چالش‌های پیش‌رو

با وجود فرصت‌های گسترده، مسیر گذار انرژی در MENA با چالش‌هایی نیز روبه‌رو است.

نخست، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در مقیاس بالا به سرمایه‌گذاری قابل‌توجه در شبکه‌های انتقال، ذخیره‌سازی و انعطاف‌پذیری سیستم برق نیاز دارد.

دوم، اصلاح تدریجی یارانه‌های سوخت‌های فسیلی و ایجاد سازوکارهای اقتصادی مناسب برای رقابت عادلانه میان فناوری‌ها، برای جذب سرمایه خصوصی اهمیت زیادی دارد.

سوم، ثبات مقرراتی، شفافیت قراردادها، دسترسی به منابع مالی و کاهش ریسک‌های سیاسی و اقتصادی از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت پروژه‌های بزرگ انرژی خواهند بود.

در نهایت، تبدیل پروژه‌های اعلام‌شده به پروژه‌های دارای تأمین مالی و تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های بازار انرژی پاک منطقه در سال‌های آینده خواهد بود.

جمع‌بندی

منطقه MENA دیگر صرفاً تأمین‌کننده سنتی نفت و گاز جهان نیست؛ بلکه در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین مراکز رشد انرژی‌های تجدیدپذیر، هیدروژن، ذخیره‌سازی و صنایع پاک است.

ترکیب منابع خورشیدی و بادی کم‌نظیر، هزینه پایین تولید برق پاک، پروژه‌های چندگیگاواتی در حال اجرا و خطوط لوله سرمایه‌گذاری با ارزش صدها میلیارد دلار، این منطقه را به مقصدی استراتژیک برای سرمایه‌گذاران انرژی تبدیل کرده است.

از سوی دیگر، رشد سریع تقاضای برق، نیاز روزافزون به سرمایش و نمک‌زدایی آب و توسعه صنایع جدید، بازار داخلی بزرگی برای انرژی پاک ایجاد می‌کند. هم‌زمان، موقعیت جغرافیایی منطقه می‌تواند امکان صادرات برق پاک، هیدروژن، آمونیاک و سایر سوخت‌های کم‌کربن به اروپا و آسیا را فراهم کند.

تصمیم‌هایی که در این دهه درباره زیرساخت‌های انرژی، شبکه برق، منابع تجدیدپذیر، هیدروژن و صنایع پاک اتخاذ می‌شوند، نه‌تنها آینده اقتصادی و انرژی کشورهای MENA، بلکه بخشی از امنیت انرژی و مسیر کربن‌زدایی اقتصاد جهانی را نیز شکل خواهند داد.

منابع

International Energy Agency (IEA) —The Future of Electricity in the Middle East and North Africa, 2025

Dii Desert Energy —MENA Energy Outlook 2026: Renewables, Hydrogen and Energy Storage Insights 2030

DNV —Energy Transition Outlook 2026: Rise of Renewables in the Gulf Region

Mission Possible Partnership (MPP) —Clean Industry Rising: The Foundation of Resilient Value Chains, 2026