
به گزارش روابط عمومی تدکو، هاشم اورعی، استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف، در نشست تخصصی «انرژی تاکز» با موضوع «بهرهوری انرژی در صنایع انرژیبر؛ از چالشهای حکمرانی تا راهکارهای اجرایی» که نهم آبانماه ۱۴۰۵ در پژوهشگاه نیرو برگزار شد، با ارائه آماری از وضعیت مصرف انرژی و بهرهوری اقتصادی در ایران و مقایسه آن با شاخصهای جهانی، به تشریح ریشههای ناکارآمدی در ساختار انرژی کشور پرداخت.
اورعی در ابتدای سخنان خود با اشاره به اهمیت موضوع نشست و ضرورت پرداختن به چالشهای حکمرانی و راهکارهای اجرایی، اظهار کرد: عنوان این نشست بهدرستی دو موضوع اساسی را مورد توجه قرار داده است؛ چالشهای حکمرانی و راهکارهای اجرایی. سالهاست در کشور درباره ریشه مشکلات انرژی، منشأ شکلگیری آنها و راهکارهای برونرفت از شرایط موجود صحبت میشود، اما همچنان نوعی مسئولیتگریزی در مواجهه با این مسائل وجود دارد.
وی با اشاره به اینکه اگرچه بهعنوان یک استاد دانشگاه در این نشست حضور دارد، اما سابقه و شناخت او از مسائل صنعت نیز در تحلیلهایش مؤثر است، افزود: بخش مهمی از واقعیتهای حوزه انرژی را باید از منظر صنعت و الزامات اقتصادی و عملیاتی آن بررسی کرد.
مصرف انرژی ایران بیش از دو برابر متوسط جهانی است
استاد دانشگاه صنعتی شریف در نخستین بخش سخنان خود، با ارائه آمارهای بینالمللی از وضعیت مصرف انرژی در ایران، گفت: بر اساس آمارهای سال ۲۰۲۴، متوسط سرانه مصرف انرژی اولیه در جهان حدود ۷۴ میلیون واحد حرارتی بریتانیا (BTU) است، در حالی که این رقم در ایران به حدود ۱۵۲ میلیون BTU میرسد؛ به این ترتیب، سرانه مصرف انرژی اولیه در کشور بیش از دو برابر متوسط جهانی است.
وی با اشاره به وضعیت مصرف برق نیز افزود: متوسط سرانه مصرف برق در جهان حدود ۲۲ هزار کیلوواتساعت و در ایران حدود ۴۵ هزار کیلوواتساعت است که در این شاخص نیز مصرف سرانه کشور بیش از دو برابر متوسط جهانی برآورد میشود.
اورعی با تأکید بر اینکه صرفاً بررسی میزان مصرف انرژی نمیتواند تصویر کاملی از عملکرد کشور ارائه دهد، تصریح کرد: به اعتقاد من، سرانه مصرف انرژی بهتنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی نیست؛ زیرا تنها کمیت را مورد توجه قرار میدهد، در حالی که باید بررسی کنیم انرژی مصرفشده چه میزان ارزش اقتصادی ایجاد میکند. در واقع، علاوه بر اینکه چه میزان انرژی مصرف میکنیم، باید ببینیم با این انرژی چه محصول و ارزش افزودهای تولید میکنیم.
وی ادامه داد: متوسط سرانه درآمد در جهان حدود ۱۱ هزار و ۵۰۰ دلار در سال است. در ایران نیز اگرچه میتوان با نگاهی خوشبینانه درآمد سرانه را حدود پنج هزار دلار در نظر گرفت، اما با توجه به افزایش نرخ ارز، حتی ارقام پایینتری در حدود سه هزار و ۵۰۰ دلار نیز مطرح میشود.
این استاد دانشگاه با ترکیب شاخصهای مصرف انرژی و درآمد سرانه اظهار کرد: نسبت مصرف سرانه انرژی ایران به متوسط جهانی حدود ۲.۰۵ و نسبت درآمد سرانه جهان به ایران حدود ۲.۳ است. حاصلضرب این دو شاخص نشان میدهد که از منظر همزمان کمیت مصرف و کیفیت بهرهبرداری اقتصادی از انرژی، وضعیت ایران حدود ۴.۸ برابر نامطلوبتر از متوسط جهانی است.
اورعی افزود: به همین دلیل، به اعتقاد من بهجای استفاده از واژههای پرمصرف یا کممصرف، بهتر است از دو مفهوم بدمصرف و خوشمصرف استفاده کنیم؛ زیرا مسئله اصلی فقط میزان مصرف نیست، بلکه کیفیت استفاده از منابع انرژی و ارزش اقتصادی حاصل از آن نیز اهمیت دارد. بر این اساس، ایران در صحنه انرژی با یک الگوی بسیار نامناسب مصرف مواجه است.
شدت مصرف انرژی در ایران برخلاف روند جهانی افزایش یافته است
اورعی در ادامه با بررسی روند تاریخی شدت مصرف انرژی در کشور گفت: برای ارزیابی دقیقتر باید ببینیم وضعیت بهرهوری انرژی در طول زمان چه تغییری کرده است و آیا کشور توانسته از شرایط نامناسب گذشته فاصله بگیرد یا خیر. در سال ۱۹۹۰، برای ایجاد هزار دلار تولید ناخالص داخلی، ایران حدود ۱۷۴ کیلوگرم معادل نفت خام انرژی مصرف میکرد، در حالی که متوسط جهانی این شاخص ۱۳۰ کیلوگرم بود.
وی با مقایسه این آمار با سال ۲۰۲۳ تصریح کرد: پس از گذشت ۳۳ سال، میزان مصرف انرژی ایران برای ایجاد هزار دلار تولید ناخالص داخلی از ۱۷۴ به ۲۳۷ کیلوگرم معادل نفت خام افزایش یافته است؛ در حالی که متوسط جهانی از ۱۳۰ به ۱۱۰ کیلوگرم کاهش پیدا کرده است.
استاد دانشگاه صنعتی شریف تأکید کرد: این آمار نشان میدهد که روند بهرهوری انرژی در ایران نهتنها با روند جهانی همسو نبوده، بلکه در مسیری معکوس حرکت کردهایم؛ بهعبارت دیگر، وضعیت ما از شرایط نامناسب به شرایط نامناسبتری رسیده است.
تولید ارزش اقتصادی کمتر در برابر مصرف هر واحد انرژی
اورعی در بخش دیگری از سخنان خود، با تمرکز بر رابطه میان مصرف انرژی و تولید ناخالص داخلی، به مقایسه عملکرد اقتصادی ایران با آلمان و ترکیه پرداخت و گفت: در سال ۲۰۲۵، حجم اقتصاد آلمان حدود پنج هزار میلیارد دلار، اقتصاد ترکیه حدود هزار و ۵۰۰ میلیارد دلار و اقتصاد ایران، با در نظر گرفتن برآوردی خوشبینانه، حدود ۴۰۰ میلیارد دلار بوده است.
وی افزود: اگر میزان تولید ناخالص داخلی را در برابر مصرف انرژی اولیه قرار دهیم، مشخص میشود که به ازای مصرف هر کیلوگرم انرژی اولیه، در آلمان حدود ۱۷ دلار، در ترکیه ۱۰ دلار و در ایران تنها ۱.۳ دلار به تولید ناخالص داخلی اضافه میشود.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه محاسبات مربوط به این شاخص را بر اساس آمارهای اقتصادی و انرژی انجام داده است، اظهار کرد: حتی در بخش برق نیز شرایط تفاوت چندانی ندارد. در سال ۲۰۲۵، به ازای مصرف هر کیلوواتساعت برق، حدود ۱۰ دلار به تولید ناخالص داخلی آلمان، ۴.۲ دلار به اقتصاد ترکیه و تنها ۱.۱ دلار به اقتصاد ایران اضافه شده است.
اورعی تصریح کرد: همین ارقام بهخوبی کیفیت پایین بهرهبرداری اقتصادی از انرژی در کشور را نشان میدهد. ما با مصرف حدود ۱۴ کوادریلیون BTU انرژی، در جایگاه ششم جهان از نظر میزان مصرف انرژی قرار گرفتهایم؛ بهعبارتی در مصرف انرژی رتبه بسیار بالایی داریم، اما در تبدیل این حجم از انرژی به ارزش اقتصادی عملکرد مناسبی نداشتهایم.
سهم ۰.۳۱ درصدی ایران از اقتصاد جهان در برابر جایگاه ششم مصرف انرژی
استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف در ادامه با اشاره به وضعیت اقتصاد کلان کشور اظهار کرد: بر اساس برآوردهای مطرحشده برای سال ۲۰۲۶، حجم اقتصاد جهان به حدود ۱۲۸ تریلیون دلار خواهد رسید. در حالی که ایران از نظر مصرف انرژی در جایگاه ششم جهان قرار دارد، سهم کشور از اقتصاد جهانی تنها حدود ۰.۳۱ درصد است.
وی افزود: پیش از این معمولاً سهم ایران از اقتصاد جهان حدود ۰.۴ درصد در نظر گرفته میشد، اما با بهروزرسانی آمارها مشخص شده که این سهم حتی به حدود یکسوم یک درصد کاهش یافته است.
اورعی با انتقاد از این تناقض در ساختار اقتصادی کشور گفت: اگر اقتصاد ایران را به یک مغازه تشبیه کنیم که در برابر مصرف بالای منابع، بازدهی بسیار محدودی دارد، شاید منطقیترین اقدام این باشد که در آن مغازه را ببندیم؛ چراکه ادامه فعالیت با چنین ساختاری، به معنای استمرار زیان است.
مقایسه با ترکیه؛ شاخصی برای ارزیابی عملکرد اقتصادی ایران
اورعی با تأکید بر ضرورت مقایسه وضعیت ایران با کشورهای دارای شرایط نسبتاً مشابه، اظهار کرد: من همواره معتقدم نباید خودمان را صرفاً با کشورهایی مانند دانمارک و آلمان مقایسه کنیم؛ اما مقایسه با ترکیه کاملاً منطقی است. دو کشور از نظر جمعیت، شرایط اقلیمی و ویژگیهای فرهنگی در بسیاری از ابعاد قابل مقایسه هستند و بررسی عملکرد اقتصادی آنها میتواند تصویر روشنتری از موقعیت ایران ارائه دهد.
وی با اشاره به عملکرد تجاری ترکیه در سال جاری میلادی افزود: ترکیه در ماه سپتامبر حدود ۲۶ میلیارد دلار صادرات کالا داشته که نسبت به ماه مشابه سال گذشته ۱۵.۴ درصد رشد نشان میدهد. همچنین مجموع صادرات کالا و خدمات این کشور در ۹ ماه نخست سال به حدود ۲۱۰ میلیارد دلار رسیده و هدفگذاری آن برای سال ۲۰۲۶، دستیابی به ۴۱۰ میلیارد دلار صادرات است.
این استاد دانشگاه ادامه داد: پیشبینی میشود تولید ناخالص داخلی ترکیه در سال جاری به حدود هزار و ۸۰۰ میلیارد دلار برسد و این کشور جایگاه شانزدهم اقتصادهای جهان را به دست آورد. درآمد سرانه ترکیه نیز به حدود ۲۱ هزار دلار رسیده است.
وی با مقایسه این آمار با وضعیت ایران اظهار کرد: بر اساس آمار صندوق بینالمللی پول، درآمد سرانه ایران در سال ۲۰۲۵ حدود سه هزار و ۹۲۴ دلار برآورد شده و پیشبینی این نهاد برای سال ۲۰۲۶ نیز حدود سه هزار و ۴۱۰ دلار است.
مقایسه این رقم با درآمد سرانه ۲۱ هزار دلاری ترکیه، فاصله قابلتوجه دو اقتصاد را نشان میدهد.
اورعی همچنین با اشاره به جایگاه دیگر کشورهای منطقه گفت: عربستان سعودی با اقتصادی حدود هزار و ۳۰۰ میلیارد دلاری در رتبه نوزدهم جهان قرار دارد و پس از آن کشورهایی مانند اسرائیل، امارات و پاکستان نیز در رتبهبندی اقتصادی جایگاه بالاتری نسبت به ایران دارند. حتی در مقایسه با کشورهای جهان اسلام نیز مشاهده میکنیم که حجم اقتصاد ایران از بنگلادش کمتر شده است.
وی با تأکید بر پیوند مستقیم انرژی و اقتصاد خاطرنشان کرد: انرژی یکی از مهمترین بخشهای اقتصاد و از موتورهای محرک اصلی آن است. بهسختی میتوان بخشی از اقتصاد را پیدا کرد که بتوان بدون مصرف انرژی در آن حتی یک دلار ارزش اقتصادی ایجاد کرد. بنابراین، ناکارآمدی در بخش انرژی مستقیماً بر عملکرد اقتصادی کشور اثر میگذارد.
ناترازی انرژی؛ بحرانی ساختاری در مسیر تبدیل شدن به فاجعه اقتصادی
اورعی با انتقاد از کاربرد مکرر واژه ناترازی برای توصیف شرایط کنونی کشور گفت: به اعتقاد من، دیگر باید واژه ناترازی را از ادبیات رسمی این حوزه کنار بگذاریم؛ زیرا این واژه بهتنهایی نمیتواند ابعاد واقعی مسئله را نشان دهد. آنچه امروز با آن مواجه هستیم، بحرانی است که در حال حرکت به سمت فاجعه است.
وی افزود: اگر بخواهم مسئله را از زاویهای عمیقتر بررسی کنم، معتقدم مشکل کشور صرفاً ناترازی انرژی نیست، بلکه با نوعی ناترازی در عقلانیت و شیوه تصمیمگیری نیز مواجه هستیم. در بخشی از ساختار تصمیمگیری کشور ایراد اساسی وجود دارد، اما تمایلی به پذیرش و اصلاح آن دیده نمیشود.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: آمارهای ارائهشده نشان میدهد که مسئله انرژی در ایران صرفاً یک شوک موقت یا کمبود مقطعی نیست، بلکه با نوعی فرسایش اقتصادی و ساختاری روبهرو هستیم که در طول زمان شکل گرفته و استمرار یافته است.
تفاوت صرفهجویی و بهینهسازی؛ مسئولیت مردم و وظیفه حکمرانی
اورعی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به یکی از خطاهای رایج در سیاستگذاری انرژی گفت: یکی از مشکلات این است که دو مفهوم صرفهجویی و بهینهسازی را یکسان در نظر میگیریم، در حالی که این دو کاملاً متفاوت هستند.
وی توضیح داد: صرفهجویی در مصرف، وظیفه مردم است و معمولاً در کوتاهمدت میتواند بهعنوان یک راهکار تسکینی عمل کند؛ اما بهینهسازی انرژی، وظیفه حکمرانی است و نیازمند برنامهریزی بلندمدت، سیاستگذاری صحیح، سرمایهگذاری و اصلاح ساختارهاست.
وی افزود: تأکید بیش از اندازه بر صرفهجویی، در عمل به معنای انتقال بخش عمده مسئولیت از دولت و نظام حکمرانی به دوش جامعه است؛ در حالی که نمیتوان با توصیههای عمومی به مردم، مشکلات ساختاری حوزه انرژی را برطرف کرد.
اورعی با انتقاد از نوعی توافق نانوشته میان دولت و مصرفکنندگان انرژی اظهار کرد: به نظر میرسد در طول سالهای گذشته توافقی نانوشته شکل گرفته است؛ به این معنا که دولت انرژی را با قیمت بسیار پایین در اختیار مردم و صنایع قرار داده و در مقابل، انتظار داشته است مصرفکنندگان نیز بدون ورود به مسائل و ناکارآمدیهای ساختاری، از این شرایط استفاده کنند.
وی ادامه داد: اما اکنون این ساختار دیگر قادر به ادامه مسیر نیست و فشار ناشی از آن آشکار شده است. نکته مهم این است که نخستین بخشی که هزینه این وضعیت را پرداخت کرده، صنعت بوده است.
انتقال بار ناترازی انرژی به صنعت و تضعیف تولید
این استاد دانشگاه با اشاره به تفاوت قیمت انرژی در بخشهای مختلف مصرف اظهار کرد: متوسط قیمت هر مترمکعب گاز در بخش خانگی حدود ۳۰۵ تومان است. در بخش برق نیز بخش کشاورزی به ازای هر کیلوواتساعت حدود ۱۲۱ تومان پرداخت میکند؛ در حالی که در تابستان سال جاری، برق در تالار برق سبز با قیمت حدود ۲۳ هزار تومان به ازای هر کیلوواتساعت خریداری شده است.
وی افزود: این تفاوت قیمتها و شیوه تخصیص منابع نشان میدهد که بخش عمده بار کمبود انرژی به صنعت منتقل شده و صنایع، بهویژه صنایع انرژیبر، در خط مقدم محدودیتها قرار گرفتهاند.
اورعی با اشاره به پیامدهای این وضعیت بر عملکرد تولید و اشتغال کشور گفت: بر اساس آمار رسمی مرکز آمار ایران، رشد بخش صنعت تا پایان بهار سال جاری در مقایسه با دوره مشابه سال قبل، منفی ۱۴.۷ درصد بوده است. همچنین در همین سال، اشتغال بخش صنعت با کاهش حدود ۶۳۰ هزار نفری مواجه شده است.
وی تصریح کرد: در واقع، ناکارآمدیهای موجود در ساختار انرژی بهجای آنکه از طریق اصلاح سیاستها و بهینهسازی مدیریت شود، به صنعت منتقل شده و این بخش باید هزینه آن را پرداخت کند.
در چنین شرایطی، صنایع انرژیبر با دو انتخاب مواجه هستند؛ یا باید به اتاق طراحی بازگردند، مفروضات اولیه خود را اصلاح کنند و بپذیرند که انرژی ارزان و تقریباً رایگان دیگر یک پیشفرض قابل اتکا نیست، یا اینکه با خطر توقف و خروج از چرخه فعالیت روبهرو شوند.
ضرورت بازبهینهسازی صنایع انرژیبر با ارتقای فناوری
اورعی با تأکید بر ضرورت بازنگری در ساختار طراحی و فعالیت صنایع انرژیبر گفت: آنچه امروز به آن نیاز داریم، نوعی بازبهینهسازی یا Re-optimization است؛ به این معنا که صنایع باید در مفروضات اولیه طراحی خود بازنگری کنند و واقعیتهای جدید حوزه انرژی را در برنامهریزی و مدیریت تولید در نظر بگیرند.
وی افزود: صنایع باید به سمت ارتقای فناوری حرکت کنند و از طریق کاهش مصرف انرژی و بهبود فرآیندهای تولید، قیمت تمامشده محصولات خود را کاهش دهند تا بتوانند در شرایط جدید به فعالیت ادامه دهند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر امکانپذیر بودن این تحول اظهار کرد: به اعتقاد من، این کار در صنایع انرژیبر کاملاً شدنی است و ظرفیتهای لازم برای آن وجود دارد؛ اما این پرسش مطرح است که چرا تاکنون چنین اتفاقی بهصورت جدی رخ نداده است؟
وی در پاسخ به این پرسش، یکی از دلایل اصلی را وابستگی طولانیمدت صنایع به رانت انرژی دانست و گفت: نخست اینکه باور نکردهایم شرایط تغییر کرده است. دوم اینکه جذابیت و منافع ناشی از انرژی ارزان به مذاق بسیاری خوش آمده و به آن عادت کردهایم. صنایع طی دهههای گذشته به انرژی ارزان متکی بودهاند و همین وابستگی، انگیزه لازم برای اصلاح ساختار و ارتقای فناوری را کاهش داده است.
ضرورت اصلاح رابطه دولت و صنایع و عبور از اقتصاد رانتی انرژی
اورعی با انتقاد از شکلگیری روابط غیرشفاف در ساختار اقتصادی انرژی کشور اظهار کرد: در طول سالها نوعی رابطه نانوشته میان دولت و برخی صنایع شکل گرفته است؛ دولت انرژی ارزان را در اختیار صنایع قرار داده و در مقابل، نوعی مناسبات متقابل و غیرشفاف در قالب بدهبستانهای مختلف شکل گرفته است.
وی با اشاره به برخی گزارشها و بررسیهای مطرحشده درباره منافع و امتیازات غیرشفاف در روابط میان برخی ذینفعان افزود: انتشار گزارشهایی درباره فهرستهای مرتبط با دریافت هدایا و امتیازات، از جمله ساعت، ادکلن و پوشاک، نمونههایی از مسائلی است که ضرورت شفافیت در روابط اقتصادی و اصلاح ساختارهای موجود را نشان میدهد.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: گام نخست برای عبور از شرایط فعلی، فاصله گرفتن از جذابیت رانت انرژی و پذیرش واقعیتهای موجود است. باید در برابر خود بایستیم، عملکردمان را در حوزه انرژی ارزیابی کنیم و برای اصلاح آن، طرحی نو دراندازیم.
آینده صنایع انرژیبر در گرو نگاه جدید به انرژی
اورعی با اشاره به ضرورت تدوین برنامهای مشترک برای آینده صنایع انرژیبر گفت: آینده این صنایع، نهفقط صنعت فولاد، بلکه تمام بخشهایی که مصرف بالای انرژی دارند، در گرو شکلگیری نگاهی جدید به انرژی است. این تحول باید با مشارکت همه ذینفعان و بر اساس برنامهای مشخص و تدریجی انجام شود و نمیتوان انتظار داشت چنین تغییر بزرگی یکشبه اتفاق بیفتد.
وی افزود: ارتقای فناوری و برنامهریزی عملیاتی یا Operational Planning باید با توجه به واقعیتهای جدید انرژی در دستور کار قرار گیرد. صنایع باید ساختار فعالیت، فناوری تولید و برنامهریزی عملیاتی خود را بهگونهای اصلاح کنند که بتوانند با منابع و محدودیتهای واقعی انرژی سازگار شوند.
پایان دوران ماهعسل انرژی ارزان؛ ضرورت پذیرش واقعیتهای جدید
استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف در بخش پایانی سخنان خود با نگاهی امیدوارانه به ظرفیتهای موجود برای عبور از بحران گفت: میتوان از شرایط دشوار کنونی بهعنوان فرصتی برای تقویت و بازسازی ساختار صنعتی کشور استفاده کرد. همانطور که در یک ضربالمثل انگلیسی آمده است: «آنچه تو را از پا درنیاورد، قویترت میکند.»
وی همچنین با اشاره به جملهای از آلبرت انیشتین مبنی بر اینکه فرصتها در دل دشواریها قرار دارند، اظهار کرد: باید بپذیریم که دوران ماهعسل انرژی به پایان رسیده است. دیگر نمیتوان با اتکا به حمایتهای گذشته و وابستگی به دولت، مسیر فعالیت صنایع را ادامه داد. صنایع باید واقعیتهای جدید را بپذیرند و برای آینده خود برنامهریزی کنند.
اورعی تأکید کرد: باید کمربندها را محکم ببندیم و با شجاعت وارد میدان اصلاح ساختار انرژی شویم. مسیر پیشرو آسان نیست، اما انتخاب دیگری نیز وجود ندارد؛ یا باید خود را با شرایط جدید تطبیق دهیم و برای ادامه حیات صنعتی کشور تلاش کنیم، یا با خطر از دست رفتن ظرفیتهای موجود مواجه شویم.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ و ساختن آینده کشور، سخنان خود را با دو بیت از شیخ اجل سعدی به پایان رساند:
«ما در این شهر غریبیم و در این مُلک فقیر
به کمند تو گرفتار و به دام تو اسیر
در دلم بود که جان بر تو فشانم روزی
باز در خاطرم آمد که متاعیست حقیر»
اورعی در پایان خاطرنشان کرد: کشور ما تنها یک بار در اختیار ماست و تنها راه پیشرو، تلاش برای ساختن و آبادانی آن است. وی همچنین آمادگی خود را برای خدمت به صنایع کشور در حد توان اعلام کرد و برای ایران و فعالان صنعتی در آزمون بزرگ پیشرو آرزوی سربلندی و موفقیت داشت.
لینک کوتاه خبر
دیگر خبرها
دیگر خبرها