دیرباز: درمان ناترازی برق در گرو اصلاح اقتصاد انرژی است

دیرباز: درمان ناترازی برق در گرو اصلاح اقتصاد انرژی است

به گزارش روابط عمومی تدکو، مسعود دیرباز، مدیرعامل مدیرعامل شرکت تولید نیروی برق خلیج فارس در گفت‌وگو با نشریه «نیرو و سرمایه» با تشریح مهم‌ترین چالش‌های صنعت برق کشور، اصلاح ساختار اقتصاد انرژی و سیاست‌گذاری یکپارچه در حوزه برق، گاز و نفت را راهکار اساسی برای رفع ناترازی برق دانست و با اشاره به چالش‌های اقتصادی نیروگاه‌ها، از ضرورت اصلاح سازوکار قیمت‌گذاری برق، پرداخت به‌موقع مطالبات تولیدکنندگان، ایجاد مشوق‌های سرمایه‌گذاری، توسعه نیروگاه‌های سیکل ترکیبی و افزایش راندمان واحدهای تولیدی سخن گفت. وی همچنین وضعیت نیروگاه خلیج فارس در شرایط جنگی، پیامدهای استفاده از سوخت جایگزین و موانع توسعه ظرفیت تولید برق را تشریح کرد.

ناترازی برق در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های جدی صنعت انرژی کشور تبدیل شده و نیروگاه‌های تولید برق نیز در کنار مشکلات تأمین سوخت، افزایش هزینه‌های تعمیر و نگهداری و محدودیت‌های اقتصادی، با دشواری‌های متعددی برای استمرار تولید و توسعه ظرفیت مواجه هستند. از سوی دیگر، کاهش جذابیت سرمایه‌گذاری در صنعت نیروگاهی و مطالبات معوق تولیدکنندگان برق، چشم‌انداز توسعه این صنعت را با ابهاماتی روبه‌رو کرده است. در همین راستا، با مسعود دیرباز، مدیرعامل شرکت تولید نیروی برق خلیج فارس، درباره چالش‌های صنعت برق، ریشه‌های ناترازی انرژی و راهکارهای برون‌رفت از وضعیت موجود به گفت‌وگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

* با توجه به شرایط جنگی و آسیب‌هایی که در این دوره به برخی زیرساخت‌های کشور وارد شد، وضعیت نیروگاه‌های تولید برق، به‌ویژه نیروگاه خلیج فارس، چگونه بود؟

اهداف جنگی دشمن در وهله نخست متوجه مراکز نظامی و سپس ظرفیت‌های صادراتی کشور بود و زیرساخت‌های تولید انرژی که مستقیماً با زندگی مردم و مسائل اجتماعی ارتباط دارند، به شکل مستقیم و گسترده در تیررس قرار نگرفتند. به‌عنوان مثال، نیروگاه گازی خلیج فارس یکی از نزدیک‌ترین نیروگاه‌ها به تنگه هرمز است و همین موقعیت جغرافیایی، در شرایط جنگی استرس و حساسیت بهره‌برداری را به شکل قابل‌توجهی افزایش می‌داد. اطراف نیروگاه آسیب‌هایی دید، اما خود نیروگاه از آسیب مستقیم مصون ماند. از سوی دیگر، آسیب‌دیدن راه‌های استان هرمزگان می‌توانست از نظر لجستیکی، تأمین قطعات و تجهیزات موردنیاز نیروگاه را با مخاطره و تأخیر مواجه کند؛ موضوعی که در صورت تداوم، می‌توانست مستقیماً بر روند بهره‌برداری و تولید برق اثر بگذارد. خوشبختانه با وجود این شرایط، نیروگاه آسیبی ندید و تولید برق آن نیز با اختلال مواجه نشد.

* با وجود سرمایه‌گذاری‌های چند دهه اخیر در صنعت برق، چرا همچنان با ناترازی برق مواجه هستیم و چه عواملی مانع توسعه ظرفیت تولید شده‌اند؟

به اعتقاد من، ریشه اصلی ناترازی برق کشور در اقتصاد انرژی و سیاست‌گذاری‌های این حوزه است. درمان بیماری ناترازی برق، فقط و فقط با سیاست‌گذاری درست در حوزه اقتصاد انرژی امکان‌پذیر است؛ حوزه‌ای که متأسفانه در حال حاضر متولی و راهبرد یکپارچه و مشخصی برای آن نمی‌بینیم.

در سال‌های گذشته، هم دولت و هم بخش خصوصی در صنعت برق سرمایه‌گذاری کرده‌اند، اما مسئله اصلی برای سرمایه‌گذار، بازدهی اقتصادی و نحوه بازگشت سرمایه است. سرمایه‌گذار باید بتواند پیش از ورود به یک پروژه، بازدهی آن را با سایر فرصت‌های اقتصادی مقایسه کند.

وقتی قیمت فروش برق نیروگاه در سال‌های گذشته متناسب با رشد هزینه‌های تولید افزایش پیدا نکرده، طبیعتاً جذابیت سرمایه‌گذاری در این صنعت کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار به سمت صنایعی مانند پتروشیمی و فولاد می‌رود که محصولاتشان قابلیت صادرات دارند و امکان کسب بازدهی بالاتری را فراهم می‌کنند. در نهایت، بار توسعه ظرفیت تولید برق بر دوش دولت باقی می‌ماند و کشور با ناترازی انرژی مواجه می‌شود.

* تثبیت قیمت انرژی چه تأثیری بر وضعیت اقتصادی نیروگاه‌های کشور داشته است؟

در طول سال‌های گذشته، قیمت بسیاری از کالاها و خدمات در اقتصاد کشور افزایش یافته، اما قیمت انرژی متناسب با این تغییرات رشد نکرده است. طی یکی دو سال اخیر افزایش پلکانی قیمت برق آغاز شده، اما این افزایش هنوز نتوانسته فاصله میان درآمد نیروگاه‌ها و هزینه‌های واقعی تولید را جبران کند.

بسیاری از نیروگاه‌های قدیمی کشور، به‌ویژه در بخش دولتی، با زیان فعالیت می‌کنند و نیروگاه‌های جدیدتر با راندمان بالاتر نیز در بسیاری از موارد صرفاً در نقطه سربه‌سر قرار دارند. از سوی دیگر، افزایش قیمت تجهیزات و هزینه‌های سرمایه‌گذاری، احداث نیروگاه جدید را دشوارتر کرده است.

در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار باید بتواند میان هزینه سرمایه‌گذاری و سود حاصل از تولید برق تناسب منطقی ببیند. تا زمانی که این تناسب برقرار نشود، نمی‌توان انتظار داشت سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در صنعت برق اتفاق بیفتد.

* یکی از چالش‌های مهم نیروگاه‌ها، به‌ویژه در فصل سرد سال، محدودیت تأمین گاز و استفاده از سوخت جایگزین است. این موضوع چه پیامدهایی برای نیروگاه‌ها دارد؟

راهبرد تأمین گاز برای نیروگاه‌ها و صنایع بر عهده شرکت ملی گاز ایران است و سیاست‌گذاری در شرایط بحرانی نیز توسط دیسپاچینگ ملی گاز و بر اساس سیاست‌های کلان این شرکت انجام می‌شود. در این شرایط، دستورات مربوط به تغییر سوخت نیروگاه‌ها از طریق دیسپاچینگ ملی برق ابلاغ می‌شود. در نیروگاه‌های بخاری، سوخت جایگزین مازوت و در نیروگاه‌های گازی، گازوئیل است.

استفاده از سوخت جایگزین هزینه‌های سنگینی به نیروگاه‌ها تحمیل می‌کند. یکی از مهم‌ترین پیامدهای آن، آسیب به سیستم احتراق است. در نیروگاه‌های بخاری، مشعل‌ها و سیستم‌های کوره و در نیروگاه‌های گازی، محفظه احتراق و مشعل‌ها تحت تأثیر قرار می‌گیرند و تعمیر این تجهیزات هزینه بالایی دارد.

در نیروگاه خلیج فارس، هزینه‌های نگهداری و تعمیرات بسیار بالاست و در این زمینه هزینه‌ای معادل دو تا سه نیروگاه دیگر را متحمل می‌شویم. استفاده از سوخت‌های جایگزین همچنین بر دوره‌های تعمیراتی اثر می‌گذارد. برای مثال، در شرایط استفاده از مازوت، ممکن است فاصله زمانی میان دو دوره اورهال از سه سال به دو سال کاهش پیدا کند. علاوه بر این، ذخیره‌سازی و جابه‌جایی سوخت جایگزین نیز هزینه‌های مضاعفی به نیروگاه تحمیل می‌کند.

بنابراین، استفاده از سوخت جایگزین صرفاً به معنای تأمین سوخت برای ادامه تولید نیست؛ بلکه هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم قابل‌توجهی در حوزه تعمیرات، نگهداری و بهره‌برداری به همراه دارد.

*با توجه به افزایش هزینه‌های تولید و نگهداری، آیا تغییر قیمت حامل‌های سوخت نیروگاهی نیز می‌تواند بر اقتصاد نیروگاه‌ها اثرگذار باشد؟

بله. در مقطع انجام این گفت‌وگو، زمزمه‌هایی درباره افزایش قیمت حامل‌های سوخت نیروگاه‌ها از اوایل آبان‌ماه مطرح شده است. در سال جاری قیمت خروجی برق تولیدی نیروگاه‌ها حدود ۳۰ درصد افزایش یافته و به همین دلیل بحث افزایش قیمت سوخت نیروگاه‌ها نیز مطرح است.

طبیعتاً اگر افزایش قیمت سوخت متناسب با اصلاح درآمد نیروگاه‌ها و هزینه‌های واقعی تولید نباشد، می‌تواند بر صرفه اقتصادی فعالیت نیروگاه‌ها اثر منفی بگذارد. مسئله مهم این است که در سیاست‌گذاری اقتصادی صنعت برق، باید درآمد و هزینه نیروگاه‌ها به‌صورت هم‌زمان و با یک نگاه جامع بررسی شوند.

* برخی معتقدند توسعه نیروگاه‌های خورشیدی می‌تواند بخش قابل‌توجهی از ناترازی برق کشور را جبران کند. ارزیابی شما از این سیاست چیست؟

توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر و فراهم‌کردن امکان فروش آزاد برق تولیدی آن‌ها، سیاست تشویقی مناسبی است و می‌تواند به افزایش ظرفیت تولید برق کمک کند. با این حال، نباید تصور کنیم که صرفاً با توسعه نیروگاه‌های خورشیدی می‌توان مشکل ناترازی برق کشور را برطرف کرد.

به اعتقاد من، انرژی خورشیدی می‌تواند بخشی از ناترازی را جبران کند و حتی در شرایط مناسب، حدود ۱۰ درصد از ناترازی برق را پوشش دهد، اما به‌تنهایی راهکار اساسی و پایدار برای حل این مشکل نیست. این سیاست بیشتر به یک مسکن شباهت دارد که برای مدتی از شدت درد می‌کاهد، اما درمان اصلی نیازمند اصلاح ساختار اقتصاد انرژی است.

در کشورهای مختلف نیز سهم انرژی خورشیدی در سبد تولید برق متفاوت است و حتی در کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند چین، آمریکا، فرانسه، آلمان و ژاپن، این سهم یکسان نیست. بنابراین باید ضمن حمایت از توسعه تجدیدپذیرها، برای سایر بخش‌های تولید برق و زیرساخت‌های موردنیاز نیز برنامه‌ریزی کنیم.

* با توجه به ظرفیت نیروگاه‌های گازی موجود، چه راهکارهایی برای افزایش راندمان و تولید برق پیشنهاد می‌کنید؟

یکی از راهکارهای مهم، حرکت به سمت سیکل ترکیبی کردن نیروگاه‌های گازی است. نیروگاه‌های گازی در شرایط معمول راندمانی حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد دارند، در حالی که با تبدیل آن‌ها به سیکل ترکیبی و استفاده از حرارت خروجی توربین‌ها برای تولید بخار و برق، می‌توان راندمان را به بیش از ۴۵ درصد و در برخی شرایط و طراحی‌ها تا حدود ۶۰ درصد افزایش داد.

در واقع، نیروگاه‌های حرارتی علاوه بر برق، مقدار قابل‌توجهی حرارت نیز تولید می‌کنند که بخشی از آن با دمای بالا وارد جو می‌شود. استفاده از این حرارت تلف‌شده و تبدیل آن به انرژی مفید، یکی از مسیرهای مهم افزایش راندمان و بهره‌وری نیروگاه‌هاست.

از نظر ظرفیت نیز امکان توسعه نیروگاه‌های گازی در کشور وجود دارد و ظرفیت بالقوه برای احداث نیروگاه گازی، در مقیاس قابل‌توجهی است. البته برای تبدیل نیروگاه‌های گازی موجود به سیکل ترکیبی باید شرایط فنی، موقعیت جغرافیایی و به‌ویژه دسترسی به منابع و ذخایر آب بررسی شود.

* آیا افزایش ظرفیت نیروگاه‌های جدید و توسعه نیروگاه‌های سیکل ترکیبی بدون اصلاح سیاست‌های اقتصادی امکان‌پذیر است؟

برای احداث نیروگاه جدید، سرمایه‌گذار باید از مشوق‌های اقتصادی مشخص و قابل اتکا برخوردار باشد. در شرایط فعلی، افزایش قیمت تجهیزات و نرخ ارز در کنار پایین بودن قیمت خرید تضمینی برق نسبت به میزان سرمایه‌گذاری، باعث شده تمایل چندانی برای ورود سرمایه‌گذاران به این حوزه وجود نداشته باشد.

سرمایه‌گذاران، فعالان اقتصادی بزرگی هستند که منابع مالی خود را با دقت میان فرصت‌های مختلف تخصیص می‌دهند. آن‌ها می‌دانند سرمایه‌شان را در کدام بخش به کار بگیرند تا بازدهی بیشتری داشته باشد. بنابراین، با توجه به سیاست‌گذاری‌های فعلی در حوزه قیمت برق و انرژی، طبیعی است که تمایل کمتری برای سرمایه‌گذاری در این صنعت داشته باشند.

برای تغییر این شرایط باید سیاست‌های اقتصادی حوزه انرژی اصلاح شود، مشوق‌های سرمایه‌گذاری برای احداث نیروگاه‌های جدید و تبدیل نیروگاه‌های گازی به سیکل ترکیبی در نظر گرفته شود و زیرساخت‌های لازم برای تأمین پایدار گاز نیز از سوی وزارت نفت توسعه پیدا کند. این موضوع نیازمند هماهنگی و سیاست‌گذاری مشترک در وزارتخانه‌های نیرو و نفت است.

* آیا می‌توان ناترازی برق را صرفاً با تصمیم‌گیری در بخش تولید برق برطرف کرد؟

خیر. ناترازی برق بخشی از یک زنجیره بزرگ‌تر در اقتصاد انرژی کشور است و نمی‌توان مشکلات برق، گاز و نفت را جدا از یکدیگر بررسی کرد. برای تولید برق در نیروگاه‌های حرارتی به سوخت فسیلی و گاز نیاز داریم. تأمین پایدار گاز نیز بدون سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و توسعه زیرساخت‌های تولید و انتقال امکان‌پذیر نیست.

وقتی در زمستان با ناترازی گاز مواجه هستیم، نیروگاه‌ها نمی‌توانند با تمام ظرفیت فعالیت کنند و در تابستان نیز اگر ظرفیت تولید برق متناسب با نیاز مصرف‌کنندگان نباشد، ناترازی برق شکل می‌گیرد. بنابراین، اقتصاد انرژی باید به‌صورت یک زنجیره یکپارچه دیده شود.

باید از تجربه مدل‌های موفق سایر کشورها استفاده کنیم و همه بخش‌های مرتبط با انرژی در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا هم‌افزایی لازم شکل بگیرد. چرخ از قبل اختراع شده و نیازی نیست دوباره آن را اختراع کنیم؛ باید از تجربه‌های موفق استفاده و آن‌ها را متناسب با شرایط کشور اجرا کنیم.

* یکی از انتقادهای مطرح‌شده در صنعت برق، مطالبات معوق نیروگاه‌ها از دولت است. این مسئله چه تأثیری بر استمرار تولید و جذب سرمایه‌گذار جدید دارد؟

بخش قابل‌توجهی از درآمد حاصل از تولید برق نیروگاه‌ها از دولت طلبکار است. وقتی نیروگاه‌دار نتواند بهای برق تولیدشده را در زمان مناسب دریافت کند، طبیعتاً در تأمین قطعات موردنیاز، انجام تعمیرات اساسی و تأمین هزینه‌های نگهداری با چالش‌های جدی مواجه می‌شود. این مسئله می‌تواند به‌صورت مستقیم بر حیات اقتصادی نیروگاه اثر بگذارد. نیروگاه برای اینکه بتواند با ظرفیت مناسب و ضریب اطمینان بالا فعالیت کند، به منابع مالی مستمر نیاز دارد. اگر مطالبات آن پرداخت نشود، حتی انجام تعمیرات ضروری نیز ممکن است با مشکل مواجه شود.

از سوی دیگر، وقتی سرمایه‌گذار مشاهده می‌کند که نیروگاه‌ها بابت برق تولیدشده خود با مطالبات معوق مواجه هستند، طبیعتاً برای ورود به این صنعت دچار تردید می‌شود. نمی‌توان از سرمایه‌گذار انتظار داشت در صنعتی سرمایه‌گذاری کند که هم بازدهی اقتصادی آن پایین است و هم در دریافت درآمد حاصل از فعالیت خود با عدم اطمینان مواجه می‌شود.

* با توجه به مجموعه این چالش‌ها، راهکار اصلی شما برای خروج صنعت برق از وضعیت فعلی چیست؟

مسئله اصلی صنعت برق، نبود یک مدل اقتصادی پایدار و جذاب برای سرمایه‌گذاری است. توسعه نیروگاه‌های جدید، سیکل ترکیبی کردن نیروگاه‌های موجود، افزایش راندمان، استفاده از حرارت تلف‌شده و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، همگی راهکارهای مؤثری هستند؛ اما اجرای موفق این برنامه‌ها به سیاست‌گذاری صحیح در اقتصاد انرژی وابسته است.

باید قیمت‌گذاری برق، هزینه تأمین سوخت، هزینه‌های تولید و نگهداری، بازگشت سرمایه و نحوه پرداخت مطالبات نیروگاه‌ها در یک چارچوب اقتصادی منسجم دیده شوند. همچنین وزارتخانه‌های نیرو و نفت و سایر دستگاه‌های مرتبط باید در این مسیر هماهنگ عمل کنند.

من به‌عنوان بخشی از بدنه تولید برق، مسئولیت مدیریت یک نیروگاه را بر عهده دارم و وظیفه‌ام این است که از ظرفیت موجود به بهترین شکل استفاده کنم و حتی بیش از ظرفیت مورد انتظار، برای استمرار تولید تلاش داشته باشم. اما حل مشکلات کلان اقتصاد انرژی در اختیار مدیر یک نیروگاه نیست و نیازمند تصمیم‌گیری در سطوح بالای سیاست‌گذاری کشور است.

اگر بتوانیم اقتصاد انرژی را اصلاح کنیم، مطالبات نیروگاه‌ها را به‌موقع پرداخت کنیم و مشوق‌های لازم را برای سرمایه‌گذاری فراهم آوریم، می‌توان به توسعه ظرفیت تولید و کاهش پایدار ناترازی برق امیدوار بود.

لینک کوتاه خبر

دیگر خبرها

دیگر خبرها